Zestawy niwelatorów

Zestaw niwelacyjny zawiera przyrząd pomiarowy oraz osprzęt do pracy: statyw z gwintem 5/8" lub 1/4", łatę o rozsuwie zwykle 2,4–5 m, a w kompletach laserowych odbiornik montowany na łacie. Elementy są dobrane parametrami: gwint statywu pasuje do podstawy przyrządu, a skala łaty do metody odczytu, więc sprzęt mierzy od razu po rozłożeniu.

Laser krzyżowy rzutuje linie poziome i pionowe na ściany, z zasięgiem rzędu 20–30 m, a z odbiornikiem zwykle 50–100 m — to narzędzie do wykończeń we wnętrzach. Niwelator rotacyjny obraca wiązkę o 360° i tworzy płaszczyznę odniesienia o średnicy rzędu 300–600 m z odbiornikiem, więc pracuje przy wykopach i wylewkach. Dokładność obu typów jest zbliżona: około ±1–3 mm na 10 m.

Do pracy na zewnątrz odbiornik jest konieczny, bo wiązka lasera w pełnym słońcu jest niewidoczna gołym okiem już z kilku metrów. Bez detektora zasięg roboczy spada zwykle do 20–30 m, a z nim rośnie do kilkuset metrów średnicy. Odbiornik sygnalizuje położenie płaszczyzny dźwiękiem i wyświetlaczem, zwykle z dokładnością rzędu 1–2 mm, i pozwala mierzyć jednoosobowo.

Do stanu surowego — wykopu, ław fundamentowych, szalunków i wylewek — sprawdza się zestaw niwelatora rotacyjnego z odbiornikiem, o średnicy roboczej rzędu 300–600 m i dokładności około ±1–3 mm na 10 m. Do wykończeń, czyli glazury, zabudowy płyt i sufitów, wystarczy zestaw lasera krzyżowego o zasięgu 20–30 m. Ekipy prowadzące obie fazy kupują komplet rotacyjny i uzupełniają go laserem krzyżowym.

Niwelator optyczny pozostaje standardem tam, gdzie liczy się powtarzalność na długich ciągach pomiarowych — jego błąd średni podwójnej niwelacji wynosi zwykle 1–2 mm na 1 km, poniżej możliwości typowego lasera budowlanego. Nie wymaga zasilania ani odbiornika i pracuje przy dowolnym oświetleniu, przy celowych rzędu 60–100 m. Wadą jest obsługa dwuosobowa. Do kontroli osiadania i odbiorów geodezyjnych wybiera się właśnie ten typ.

Najprostsza kontrola to metoda dwóch stanowisk. Ustaw przyrząd w połowie odcinka między punktami oddalonymi o około 30 m, odczytaj wysokość na obu i zanotuj różnicę, po czym przestaw stanowisko tuż przy jednym z punktów i powtórz odczyty. Jeżeli różnica z obu ustawień rozjeżdża się o więcej niż deklarowana dokładność na tym dystansie, czyli zwykle około 3 mm przy 30 m, przyrząd wymaga rektyfikacji. Kontrolę powtarzaj po każdym transporcie.