Łaty Geodezyjne

Wszystkie trzy nazwy opisują ten sam przyrząd: listwę z podziałką, na której instrument wskazuje wysokość punktu. Nazwa zmienia się z branżą: geodeta mówi o łacie geodezyjnej, na budowie pada „łata niwelacyjna", w katalogach „łata miernicza" lub „pomiarowa". Cechy wspólne to podziałka E co 1 cm, długości robocze 3–7 m i odczyt z dokładnością 1–5 mm. Wyjątkiem jest łata profilująca, która pracuje bez instrumentu.

Odchylenie od pionu zawsze zawyża odczyt, bo krzyż celowniczy trafia wyżej na przechylonej podziałce. Przy łacie 4 m przechylenie o 2° daje około 2 mm błędu, a o 5° — już kilkanaście milimetrów, czyli wielokrotnie więcej niż dokładność typowej niwelacji budowlanej (1–5 mm). Dlatego łaty pomiarowe mają libelkę pudełkową, którą operator ustawia przed każdym odczytem. Gdy libelki brak, stosuje się kołysanie łatą w przód i w tył — poprawny jest najmniejszy zaobserwowany odczyt, bo odpowiada położeniu pionowemu.

Łata profilująca kontroluje równość i spadek gotowej powierzchni, a nie wysokość punktu w terenie. Przykłada się ją do posadzki, jastrychu lub podbudowy i mierzy prześwit pod krawędzią — wymagania projektowe podaje się zwykle jako prześwit rzędu 2–5 mm na łacie 2 m. Nie potrzebuje ani instrumentu, ani drugiej osoby. Łata niwelacyjna pracuje odwrotnie: stoi pionowo na punkcie, a wysokość odczytuje z niej instrument oddalony o kilkadziesiąt metrów — takie łaty zebraliśmy w grupach łaty do niwelatorów optycznych i łaty do laserów.

Materiał dobiera się według otoczenia pomiaru. Łata aluminiowa jest sztywniejsza przy tej samej masie — przy 5 m waży zwykle 2–3 kg — ale przewodzi prąd, więc nie powinna trafiać w pobliże linii napowietrznych ani sieci trakcyjnej. Łata z włókna szklanego jest nieprzewodząca, dlatego jest standardem przy robotach kolejowych i energetycznych. Stopka w obu przypadkach powinna być metalowa: starta lub wyszczerbiona stopka z tworzywa przesuwa zero podziałki i wprowadza stały błąd rzędu 1–2 mm w każdym odczycie.